هوش مصنوعی در داوری فوتبال، تحول علمی یا استفاده تبلیغاتی از یک واژه جذاب؟

در روزهای اخیر ، اظهاراتی درباره ورود(هوش مصنوعی) به ساختار داوری فوتبال ایران منتشر شده است، اظهاراتی که اگرچه در نگاه نخست می‌تواند نوید بخش استفاده از فناوری ‌های نوین در فوتبال کشور باشد، اما از منظر تخصصی داوری، پرسش ‌های جدی و اساسی را به وجود می‌آورد.
بر اساس اظهارات آقای عسگری، مدیر پروژه هوش مصنوعی فدراسیون فوتبال، قرار است:
از این به بعد برای انتخاب داور، طبق سیستم هوش مصنوعی و شاخص‌هایی که وجود دارد برای مسابقات لیگ برتر استفاده شود.
همچنین اعلام شده است که اگر در یک مسابقه لیگ برتر اتفاقات و حواشی رخ دهد، هوش مصنوعی نظر خود را درباره صحنه‌ها و اتفاقات بازی خواهد گفت و برای بهتر شدن شرایط در آینده کمک خواهد کرد.
اگر این اظهارات دقیقاً به همین معنا باشد، موضوع دیگر صرفاً استفاده از یک ابزار تکنولوژیک برای آموزش داوران نیست، بلکه صحبت از ورود یک سیستم الگوریتمی به فرآیند انتخاب داوران و ارزیابی عملکرد آنان است.
و دقیقاً از همین نقطه است که باید سؤال‌های تخصصی را مطرح نمود .
فناوری را نمی‌توان با شعار وارد داوری کرد، هیچ داور، ارزیاب و مدرس داوری یا کارشناس واقعی با ورود فناوری به فوتبال مخالف نیست.
اتفاقاً داوری مدرن فوتبال بدون فناوری قابل تصور نیست. امروز Goal-Line Technology ، VAR و Semi-Automated Offside Technology نمونه‌هایی از استفاده موفق فناوری در فوتبال حرفه‌ای هستند. اما یک اصل بنیادی وجود دارد: فناوری باید در چارچوب قانون و پروتکل تعریف‌ شده قرار گیرد، نه اینکه صرفاً به دلیل جذابیت کلمه هوش مصنوعی، برای آن نقش جدیدی در داوری تعریف کنیم.
قانون ۵ تصریح می‌کند که هر مسابقه تحت اختیار داور است و تصمیمات داور بر اساس تشخیص و قضاوت او و در چارچوب قوانین بازی اتخاذ می‌شود. فناوری تنها در چارچوب‌های مشخص‌شده ، از جمله VAR، Goal-Line Technology و SAOT ، می‌تواند به داور کمک کند.
قانون ۶ نیز صراحت دارد که سایر مقامات مسابقه به داور کمک می‌کنند، اما تصمیم نهایی همیشه با داور است. پس سؤال اساسی این نیست که آیا می‌توان از هوش مصنوعی استفاده کرد؟ بلکه سؤال این است:
هوش مصنوعی دقیقاً در کدام جایگاه از ساختار رسمی داوری قرار خواهد گرفت؟
انتخاب داور با هوش مصنوعی، بر اساس کدام شاخص؟
این شاید مهم‌ترین بخش اظهارات اخیر باشد.
اگر قرار است انتخاب داوران لیگ برتر طبق سیستم هوش مصنوعی و شاخص‌ها انجام شود، جامعه داوری حق دارد بداند: این شاخص‌ها دقیقاً چه هستند؟ آیا شامل موارد زیر می‌شوند؟ تعداد تصمیمات صحیح؟ تعداد اشتباهات؟ نوع اشتباهات؟ ـشدت اشتباهات؟ تصمیمات تکنیکی؟ ـتصمیمات انضباطی؟ مدیریت مسابقه؟ کنترل بازیکنان؟ مدیریت اعتراضات؟ موقعیت‌یابی؟ آمادگی جسمانی؟ تصمیمات انضباطی؟ همکاری تیم داوری؟ عملکرد در مسابقات حساس؟ نحوه مدیریت لحظات بحرانی ؟ یا صرفاً داده‌های قابل استخراج از تصاویر و آمار مسابقه؟ اگر پاسخ روشن و مستندی برای این پرسش‌ها وجود ندارد، عبارت )انتخاب داور بر اساس هوش مصنوعی( بیشتر یک عنوان رسانه‌ای است تا یک نظام علمی انتخاب داور!
داوری فوتبال یک جدول اکسل نیست، این نکته را باید بسیار صریح بیان کرد، داور فوتبال یک عدد نیست. ممکن است دو داور از نظر آماری عملکرد مشابهی داشته باشند، اما کیفیت واقعی مدیریت مسابقه آنها کاملاً متفاوت باشد. یک داور ممکن است در یک مسابقه ۲۰ تصمیم دشوار داشته باشد و ۱۸ تصمیم او صحیح باشد، داور دیگری ممکن است در مسابقه‌ای کم‌تنش تنها ۸ تصمیم دشوار داشته باشد و همه را صحیح بگیرد. آیا صرفاً بر اساس درصد موفقیت می‌توان گفت داور دوم بهتر است؟ قطعاً خیر. زیرا داوری فوتبال علاوه بر تصمیم‌گیری، شامل Game Management، درک فضای مسابقه، پیش‌بینی اتفاقات، ارتباط، کنترل بازیکنان، مدیریت هیجانات، شناخت شرایط مسابقه و ده‌ها مؤلفه کیفی دیگر است.
بسیاری از این مؤلفه‌ها را نمی‌توان بدون تعریف دقیق و اعتبارسنجی علمی به یک الگوریتم سپرد. حتی FIFA نیز انتخاب داور را صرفاً به یک الگوریتم نمی‌سپارد، این نکته بسیار قابل توجه است. در انتخاب داوران جام جهانی ۲۰۲۶ ، FIFA اعلام کرده است که فرآیند انتخاب طی بیش از سه سال انجام شده و بر اساس اصل Quality First و همچنین کیفیت و ثبات عملکرد داوران در بالاترین سطح، در مسابقات FIFA، بین‌المللی و داخلی انجام شده است. این یعنی حتی در بالاترین سطح فوتبال جهان، انتخاب داوران یک فرآیند چندبعدی و تخصصی است. بنابراین اگر قرار است در فوتبال ایران یک الگوریتم جای بخشی از این فرآیند را بگیرد، باید پرسید: اعتبار علمی این الگوریتم کجاست؟
سؤال مهم‌تر: چه کسی الگوریتم را ارزیابی کرده است؟
هر سیستم هوش مصنوعی می‌تواند خروجی تولید کند. اما تولید خروجی به معنای درست بودن خروجی نیست. برای یک سیستم تخصصی داوری باید حداقل مشخص باشد: Data set مورد استفاده چیست؟ داده‌ها توسط چه کسانی برچسب‌گذاری شده‌اند؟ آیا کارشناسان داوری بین‌المللی در طراحی آن دخالت داشته‌اند؟ چه تعداد مسابقه برای آموزش سیستم استفاده شده است؟ چه تعداد مسابقه برای Validation و Testing کنار گذاشته شده است؟ میزان خطای سیستم چقدر است؟
False Positive و False Negative آن چقدر است ؟ آیا الگوریتم در مسابقات مختلف و شرایط مختلف آزمایش شده است؟ آیا نتیجه آن با نظر چند مدرس و ارزیاب مستقل داوری مقایسه شده است؟ آیا نتایج آن قابل Audit است؟
و از همه مهم‌تر: اگر هوش مصنوعی اشتباه کند، چه کسی مسئول است؟ آیا خطر ( Black Box ) در داوری در این سیستم هوش مصنوعی در نظر گرفته شده است؟ یکی از خطرناک‌ترین حالت‌ها این است که یک سیستم به داور یا کمیته داوران بگوید: این داور امتیاز ۸۷ گرفته و آن داور امتیاز ۷۹ گرفته است. اما وقتی پرسیده شود: چرا؟ پاسخ این باشد: الگوریتم این‌گونه تشخیص داده است. این دیگر علم نیست؛ این Black Box Decision Making است. در داوری، هر تصمیم مهم باید قابل توضیح ، قابل بررسی و قابل دفاع باشد. اگر یک داور به دلیل خروجی یک الگوریتم از قضاوت یک مسابقه کنار گذاشته شود ، باید بتواند بداند : کدام شاخص ، با چه وزنی و بر اساس کدام داده ، چنین نتیجه‌ای ایجاد کرده است.
AI نباید تبدیل به (داورِ داوران) شود این شاید مهم‌ترین خط قرمز باشد.
استفاده از AI برای استخراج صحنه‌ ها، دسته‌بندی خطاها، جستجوی موارد مشابه ، تهیه آمار، تحلیل عملکرد، آموزش، شناسایی الگوها می‌تواند بسیار مفید باشد اما اگر این سیستم به تدریج تبدیل شود به مرجعی که بگوید این تصمیم داور صحیح بود. این تصمیم اشتباه بود، این داور خوب است، این داور بد است، این داور باید منصوب شود، آن داور نباید منصوب شود. آنگاه با یک تغییر بنیادی در فلسفه ارزیابی داوری مواجه هستیم. در این حالت باید مشخص شود این صلاحیت بر اساس کدام مقرره ایجاد شده است. حتی VAR نیز داور را حذف نکرده است. این موضوع باید برای کسانی که از (انقلاب هوش مصنوعی در داوری) سخن می‌گویند ، روشن باشد. پروتکل VAR صراحت دارد که VAR فقط می‌تواند در موارد تعریف‌شده به داور کمک کند. VAR می‌تواند Review را توصیه کند، اما تصمیم نهایی همیشه با داور است. حتی در VAR، فناوری جایگزین قضاوت داور نشده است.
پس اگر قرار است هوش مصنوعی در فوتبال ایران نقشی فراتر از VAR پیدا کند، باید توضیح داده شود: این نقش جدید دقیقاً بر چه مبنای قانونی و فنی تعریف شده است؟
نظر هوش مصنوعی از نظر داوری یعنی چه؟
عبارت (هوش مصنوعی نظرش را درباره صحنه‌ها خواهد گفت) نیز از نظر تخصصی نیازمند توضیح است.
هوش مصنوعی نظر به معنای داوری انسانی ندارد.
یک سیستم AI بر اساس داده ، مدل ، آموزش ، پارامتر ها ، احتمال و الگوهای استخراج شده ، خروجی تولید می کند . بنابراین اگر منظور از نظر AI این است که سامانه صحنه‌ای را با قوانین بازی تطبیق دهد ، باید گفت این یک Decision Support System است ، نه داور و اگر منظور این است که سامانه درباره صحت یا اشتباه بودن تصمیم داور قضاوت قطعی کند ، باید روش علمی و اعتبار آن اثبات شود. اما یک نگرانی جدی دیگر، چه کسی داده را به AI می‌دهد؟ هر سیستم هوش مصنوعی به اندازه داده‌ای که با آن آموزش دیده و داده‌ای که دریافت می‌کند قابل اعتماد است. اگر تصاویر مسابقات لیگ برتر:
ـزاویه کافی نداشته باشند، کیفیت مناسبی نداشته باشند، برخی زوایا موجود نباشد، تصاویر ناقص باشند، یا صحنه‌های مختلف با استاندارد یکسان ثبت نشده باشند،

خروجی AI نیز می‌تواند دچار خطا شود.
این موضوع در تصمیمات داوری اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا یک تصویر ناقص ممکن است حقیقت صحنه را تغییر دهد. VAR نیز دقیقاً به همین دلیل پروتکل ، تجهیزات ، اپراتورها و الزامات مشخص دارد .
سؤال اساسی از فدراسیون فوتبال
به عنوان یک پیشکسوت و ناظر و مدرس داوری به عنوان یک عضو کوچک جامعه داوری از اصل استفاده از فناوری استقبال می‌کنم. اما انتظار دارم فدراسیون فوتبال به جای استفاده رسانه‌ای از واژه ( هوش مصنوعی ) ، اطلاعات فنی و علمی پروژه را در اختیار جامعه فوتبال قرار دهد. حداقل باید مشخص شود:
۱ ـ نام و مشخصات فنی سامانه چیست ؟
۲ ـ چه شرکت یا مجموعه‌ای آن را طراحی کرده است ؟
۳ ـ آیا سامانه داخلی است یا از یک پلتفرم خارجی استفاده می‌کند ؟
۴ ـ شاخص‌های انتخاب داور دقیقاً چیست ؟
۵ ـ وزن هر شاخص چقدر است ؟
۶ ـ داده‌های آموزشی سامانه از کجا آمده است ؟
۷ ـ چه تعداد داور و مسابقه برای آموزش و اعتبارسنجی استفاده شده است ؟
۸ ـ آیا نتایج سامانه با ارزیابی مدرسین و ارزیابان رسمی داوری مقایسه شده است ؟
۹ ـ میزان خطای سامانه چقدر است ؟
۱۰ ـ آیا سیستم مستقل از کمیته داوران عمل می‌کند ؟
۱۱ ـ آیا خروجی AI صرفاً توصیه است یا مبنای تصمیم‌گیری ؟
۱۲ ـ در صورت اختلاف نظر AI با ارزیاب داوری، چه کسی تصمیم نهایی را می‌گیرد ؟
۱۳ ـ آیا خروجی سیستم برای داور قابل اعتراض یا بازبینی است ؟
۱۴ ـ آیا الگوریتم و معیارهای آن توسط متخصصان مستقل اعتبارسنجی شده است ؟
۱۵ ـ و مهم‌تر از همه : این سیستم در چه چارچوب رسمی و مصوبی قرار دارد ؟
سخن آخر
فوتبال ایران بیش از آنکه به ( خبرهای بزرگ ) نیاز داشته باشد، به ساختارهای درست، شفاف و قابل ارزیابی نیاز دارد. ما با فناوری مخالف نیستیم. اتفاقاً داوری آینده بدون فناوری امکان‌پذیر نیست . اما فناوری زمانی ارزشمند است که :
قابل سنجش باشد ،
قابل اعتبارسنجی باشد ،
قابل توضیح باشد ،
قابل حسابرسی باشد ،
و در نهایت در خدمت داوری باشد ، نه اینکه داوری در خدمت یک الگوریتم قرار گیرد .
هوش مصنوعی می‌تواند دستیار داور ، دستیار مدرس ، دستیار ارزیاب و دستیار کمیته داوران باشد . اما تا زمانی که مبانی علمی ، روش‌شناسی ، داده‌ها ، میزان خطا و جایگاه حقوقی آن به‌طور شفاف ارائه نشده است ، تبدیل کردن آن به معیار انتخاب داوران لیگ برتر تصمیمی است که نیازمند توضیح بسیار بیشتری است . در نهایت باید یک اصل ساده را فراموش نکنیم : در فوتبال، تکنولوژی باید به تصمیم بهتر انسان کمک کند ، نه اینکه بدون اثبات صلاحیت خود ، جایگزین قضاوت انسان شود .
و اگر واقعاً قرار است فصل جدیدی در داوری فوتبال ایران با کمک هوش مصنوعی آغاز شود ، جامعه داوری از این تحول استقبال خواهد کرد ، اما استقبال از فناوری ، به معنای پذیرش بی‌چون ‌وچرای هر الگوریتمی نیست . فوتبال ایران به هوش مصنوعی نیاز دارد ، اما پیش از آن، به شفافیت، تخصص و پاسخگویی نیازمند است.